تفاوت فرش پلی‌استر و آکریلیک؛ راهنمای خرید آگاهانه برای سال ۱۴۰۵

فصل ۱: کالبدشکافی پلیمرها؛ ریشه‌ی تفاوت در ساختار اتمی

برای درک تفاوت میان این دو غول صنعت نساجی، باید به آزمایشگاه‌های شیمی بازگردیم. الیاف آکریلیک (Polyacrylonitrile) با هدف بازسازی ساختار پشم طبیعی اختراع شدند. این الیاف دارای زنجیره‌های مولکولی حلقوی و نامنظمی هستند که فضاهای خالی میکروسکوپی را ایجاد می‌کنند. این فضاها مانند کیسه‌های هوای کوچک عمل کرده و باعث می‌شوند فرش آکریلیک، حسی گرم و نرم (شبیه پنبه) داشته باشد. برندهای معتبر نظیر فرش نگین مشهد، از الیاف «درالون» استفاده می‌کنند که دارای بالاترین ضریب بازگشت‌پذیری الاستیک در جهان است.

در سوی دیگر، پلی‌استر (PET) یک پلیمر کاملاً خطی و متراکم است. این الیاف به صورت فیلامنت‌های ممتد (شبیه رشته‌های نایلونی بی‌پایان) تولید می‌شوند. به دلیل سطح صاف و صیقلی، پلی‌استر نور را به شدت بازتاب می‌دهد و براقیت «شیشه‌ای» ایجاد می‌کند. اما همین خطی بودن زنجیره‌ها، پاشنه آشیل پلی‌استر است؛ زیرا تحت بار و فشار، زنجیره‌ها روی هم می‌لغزند و دچار پدیده «خزش» می‌شوند که نتیجه آن کوبیدگی همیشگی فرش است.

اگر فرشی می‌خواهید که بعد از خانه‌تکانی و شستشو، لطافت خود را از دست ندهد و سفت نشود، حتماً مدل‌های آکریلیک هیت‌ست شده را انتخاب کنید؛ چرا که فرش‌های پلی‌استر به مرور زمان و در اثر شستشو، کوبیده و زبر می‌شوند.

فصل ۲: تکنولوژی هیت‌ست؛ فرآیندی که فرش را زنده نگه می‌دارد

چرا در خرید فرش ماشینی تأکید بر هیت‌ست بودن داریم؟ فرآیند Heat-setting یک جراحی حرارتی است. وقتی نخ آکریلیک از تونل بخار با دمای ۱۳۵ درجه سانتی‌گراد عبور می‌کند، پیوندهای هیدروژنی در مولکول‌های آن بازآرایی می‌شوند. این فرآیند «کریستالیزاسیون» نام دارد.

تصویر ۲: تبلور مهندسی نساجی در الیاف آکریلیک هیت‌ست شده با مقاومت در برابر سایش

فصل ۳: تحلیل صوت‌شناسی و جذب دسی‌بل در الیاف

یکی از ویژگی‌های نادیده گرفته شده در فرش ماشینی، قابلیت آکوستیک آن است. الیاف آکریلیک به دلیل تخلخل ذاتی، مانند پنل‌های جاذب صدا عمل می‌کنند. طبق تست‌های آزمایشگاهی، فرش آکریلیک ۱۲۰۰ شانه می‌تواند تا ۳۰ دسی‌بل از صداهای محیطی و ضربه‌ای (مانند قدم زدن یا افتادن اشیاء) را جذب کند. این یک مزیت بزرگ برای آپارتمان‌نشینی مدرن است. در مقابل، الیاف پلی‌استر به دلیل سطح صلب و پلاستیکی، بخشی از فرکانس‌های صوتی را منعکس می‌کنند که باعث ایجاد «اکو» در فضاهای خالی می‌شود.

ضریب هدایت حرارتی (R-Value): آکریلیک بهترین عایق حرارتی در میان الیاف مصنوعی است. اگر خانه شما دارای سیستم گرمایش از کف است، فرش آکریلیک حرارت را به صورت یکنواخت توزیع می‌کند و در عین حال مانع از هدررفت انرژی در زمستان می‌شود. پلی‌استر به دلیل تراکم مولکولی پلاستیک، رسانای ضعیف‌تری است و حسی سرد به کف پا منتقل می‌کند.

فصل ۴: نبرد فیزیکی؛ مقاومت در برابر بارهای استاتیک و دینامیک

تفاوت اصلی میان این دو فیبر در «حافظه الاستیک» است. وقتی شما پایه مبل را روی فرش قرار می‌دهید، باری استاتیک اعمال می‌کنید.
۱. رفتار آکریلیک: زنجیره‌های پلیمری فشرده می‌شوند اما به دلیل وجود پیوندهای عرضی قوی، پس از برداشتن فشار، تمایل دارند به زاویه ۹۰ درجه بازگردند. این همان دلیلی است که فرش آکریلیک برند فرش زمرد مشهد پس از ۲۰ سال همچنان «توپُر» باقی می‌ماند.
۲. رفتار پلی‌استر: در این الیاف، پدیده‌ای به نام «تغییر شکل پلاستیک» رخ می‌دهد. یعنی الیاف تحت فشار له می‌شوند و راهی برای بازگشت ندارند. به همین دلیل فرش پلی‌استر برای فضاهای پرتردد مثل راهرو و پذیرایی، انتخابی غیرحرفه‌ای است.

فصل ۵: نمره نخ؛ چرا ۱۲۰۰ شانه واقعی فقط با آکریلیک ممکن است؟

در مهندسی بافت، رابطه مستقیم میان «ظرافت نخ» و «مقاومت کششی» وجود دارد. در فرش‌های با تراکم بالا (۱۲۰۰ و ۱۵۰۰ شانه)، نخ باید بسیار نازک باشد (نمره ۳۶ تا ۴۰ متریک). نخ پلی‌استر در این ظرافت، قدرت تحمل ضربات سوزن دستگاه‌های پرسرعت وندویل را ندارد و مدام پاره می‌شود. به همین دلیل، فرش‌های ۱۲۰۰ شانه اصل در جهان فقط با آکریلیک هیت‌ست تولید می‌شوند. اگر فرشی ۱۲۰۰ شانه با قیمت بسیار ارزان مشاهده کردید، احتمالاً با نخ‌های ناخالص یا مخلوط (پلی‌اکریل) بافته شده است. برای تشخیص این ترفندها، حتماً راهنمای تشخیص کیفیت فرش ماشینی را مطالعه کنید.

ثبات نوری (UV Resistance): پلی‌استر به شدت در برابر نور آفتاب آسیب‌پذیر است. اشعه ماوراء بنفش باعث شکستن پیوندهای پلیمری پلاستیک شده و فرش پس از ۲ سال در معرض آفتاب بودن، «بور» و شکننده می‌شود. آکریلیک هیت‌ست شده‌ی دی‌فرش، دارای بالاترین رتبه ثبات رنگی (Color Fastness) در استانداردهای جهانی است.

فصل ۶: شیمی لکه‌بری؛ تفاوت در پیوند با آلودگی‌ها

یکی از چالش‌های همیشگی در نگهداری فرش، لکه‌های چربی و غذاست. از نظر شیمیایی، پلی‌استر یک فیبر «لیپوفیل» (چربی‌دوست) است. این یعنی مولکول‌های روغن به محض تماس با الیاف پلی‌استر، با آن‌ها پیوند برقرار کرده و به سختی جدا می‌شوند. اما آکریلیک یک فیبر «هیدروفیل» متعادل است؛ یعنی لکه‌های پایه آب (مثل چای و قهوه) و لکه‌های چربی به راحتی با شوینده‌های استاندارد از سطح آن جدا می‌شوند. برای یادگیری ترفندهای لکه‌بری، مقاله نگهداری و شستشوی فرش را ببینید.

فصل ۷: حقیقت نخ ورجین (Virgin)؛ واژه‌ای برای فریب یا واقعیت؟

در سال ۱۴۰۴، بازار پر شده است از واژه «فرش نخ ورجین». بگذارید شفاف‌سازی کنیم: نخ ورجین در واقع همان پلی‌استر است، با این تفاوت که از مواد نو تولید شده و بازیافتی نیست. اگرچه نخ ورجین از پلی‌استرهای معمولی نرم‌تر است و درخشندگی زیباتری دارد، اما همچنان معایب ذاتی پلاستیک (عدم بازگشت‌پذیری و حساسیت به گرما) را دارد. برخی فروشندگان، فرش ورجین را به قیمت آکریلیک می‌فروشند که یک کلاهبرداری آشکار است. فرش ورجین باید حداقل ۳۰ تا ۴۰ درصد ارزان‌تر از محصولات برندهایی مثل فرش مشهد اصل باشد. قیمت‌های واقعی را در لیست قیمت فرش ماشینی مشاهده کنید.

فصل ۸: سلامت و بهداشت؛ چرا آکریلیک برای خانه ایمن‌تر است؟

پلی‌استر و الیاف پلاستیکی بی‌کیفیت در محیط‌های گرم، گازهای شیمیایی ساطع می‌کنند (VOC) که برای نوزادان و افراد دارای آسم حساسیت‌زاست. همچنین الکتریسیته ساکن در فرش‌های پلی‌استر، ذرات غبار معلق در هوا را مثل آهنربا جذب کرده و با هر بار قدم زدن، آن‌ها را دوباره در فضا منتشر می‌کند. آکریلیک هیت‌ست شده با خاصیت آنتی‌استاتیک، محیط را برای تنفس پاک نگه می‌دارد. اگر برای جهیزیه خرید می‌کنید، مطالعه مقاله راهنمای انتخاب فرش جهیزیه عروس به شما در انتخاب رنگ و ابعاد مناسب برای این الیاف کمک می‌کند.

فصل ۹: تحلیل اقتصادی؛ چرا فرش ارزان، گران‌ترین خرید شماست؟

بیایید با علم اقتصاد به دکوراسیون نگاه کنیم. قیمت فرش آکریلیک حدود ۵۰٪ بیشتر از پلی‌استر است. اما:
🔹 سناریو آکریلیک: عمر مفید ۲۰ سال. هزینه سالانه = ۱/۲۰ قیمت.
🔹 سناریو پلی‌استر: عمر مفید ۳ سال (قبل از نمدی شدن). هزینه سالانه = ۱/۳ قیمت.
نتیجه علمی: خرید فرش آکریلیک در یک بازه ۱۰ ساله، عملاً ۳.۵ برابر اقتصادی‌تر از خرید مداوم فرش‌های بی‌کیفیت است. علاوه بر این، فرش آکریلیک ارزش دست‌دوم خود را حفظ می‌کند، در حالی که فرش پلی‌استر بعد از ۳ سال عملاً بی‌ارزش است.

📊 دانشنامه مقایسه‌ای الیاف فرش ماشینی (ویرایش ۱۴۰۴)